مهندسی عمران_سیدمحمدمهدی هاشمی

موقعيت جغرافيايي و عوامل طبيعي

1)موقعيت و وسعت استان بوشهر

استان بوشهر با مساحتي برابر 23168 كيلومتر مربع در طول ساحل خليج فارس و بين 27 درجه و 14 دقيقه تا 30 درجه و 16 دقيقه       عرض شمالي از خط استوا و 50 درجه و 6 دقيقه تا 52 درجه و 58 دقيقه طول شرقي نصف النهار گرينويچ قرار گرفته است.

 اين استان از شمال به استان هاي خوزستان، كهگيلويه و بويراحمد، از غرب به خليج فارس، از جنوب به خليج فارس و استان هرمزگان و  از شرق به استان فارس محدود مي شود. استان بوشهر داراي 8 شهرستان، 22 شهر، 20 بخش، 39 دهستان و جمعاً 786 آبادي داراي  سكنه و خالي از سكنه را شامل مي گردد . (افشار سيستاني ، ايرج :  نگاهي به بوشهر، جلد اول ، تابستان  1369،  جلد اول ، ص39-61 ) .

شهرستان بوشهر:

شهرستان بوشهر در سال 1380 مساحتي برابر 949/1441 كيلومتر مربع داشته است. در همين سال اين شهرستان داراي 2 بخش         شامل بخش مركزي و بخش خارك، 6 دهستان و دو شهر به نامهاي بندر بوشهر و خارك مي باشد. تعداد دهستانهاي شهرستان بوشهر 2   عدد بوده است .  (افشار سيستاني ، ايرج :  نگاهي به بوشهر، جلد اول ، تابستان  1369،  جلد اول ، ص39-61 ) .

بندر بوشهر:

بندر بوشهر در موقعيت حداكثر 29 درجه و 46 دقيقه و حداقل 28 درجه

و 46 دقيقه عرض شمالي از خط استوايي حداكثر 51 درجه و  10دقيقه

 و حداقل 50 دقيقه و 40 دقيقه طول شرقي از نصف النهار گرينويچ . در شمالي ترين نقطه شبه جزيره بوشهر قرار دارد. ارتفاع   اين شهر از سطح دريا 4 متر است . (افشار سيستاني ، ايرج :  نگاهي به بوشهر، جلد اول ، تابستان  1369،  جلد اول ، ص39-61 ) .

ارتباطات:

بندر بوشهر در انتهاي يكي از راههاي اصلي تهران تا خليج فارس قرار دارد. طول مسيرهاي بين بندربوشهر و تعدادي از شهرهاي كشور به قرار زير است:

•        بوشهر به تهران،1180 كيلومتر.

•        بوشهر به اصفهان،768 كيلومتر.

•        بوشهر به شيراز، 277 كيلومتر.

•        بوشهر به اهواز، 626 كيلومتر.

•        بوشهر به بندرگناوه، 148 كيلومتر.

•        بوشهر به بندر لنگه، 600 كيلومتر.

ناهمواريها:

استان بوشهر از لحاظ پستي و بلندي به دو قسمت جلگه اي و كوهستاني تقسيم مي شود. ويژگيهاي كلي هر يك از اين دو قسمت به شرح زير است : 

قسمت جلگه اي:

اين قسمت در امتداد خليج فارس قرار گرفته و از شمال و شمال غربي، در ناحيه ديلم به سوي جنوب و جنوب شرقي تا دره مند، عرض جلگه به حدود 140 كيلومتر مي رسد. پس از آن جلگه باريك و كم عرض مي شود تا جايي كه در حد فاصل استان بوشهر و منطقه هرمزگان، كوهها مشرف به درياست. جلگه مزبور از رسوبات رودهاي دالكي، مند، اهرم و شاهپور شكل گرفته كه در بين آنها، شهرها و ديگر مراكز جمعيتي منطقه قرار دارد . (افشار سيستاني ، ايرج :  نگاهي به بوشهر، جلد اول ، تابستان  1369،  جلد اول ، ص39-61 ) .

قسمت كوهستاني:

قسمت كوهستاني از دو رشته عمده تشكيل مي شود كه به موازات هم سرتاسر طول استان بوشهر را طي مي كند. رشته اصلي آن بيشتر محدوده شمالي و شرقي اين استان را دربرگرفته و دنباله رشته كوههاي زاگرس است. معروفترين قلل اين رشته عبارتند از: ارتفاعات خورموج (1800 متر) ،  كوه گيسكان در شرق برازجان  (2600 متر)  ، كوه سياه در دشت پلنگ (1500 متر) ،  كوه بزير در شرق برازجان (1420 متر) ،  بخش ديگر از رشته كوههاي استان در حاشيه خليج فارس قرار گرفته كه هر چه به سوي جنوب پيش رود به دريا نزديك تر شده تا جايي كه به داخل دريا نيز كشيده مي شود . (افشار سيستاني ، ايرج :  نگاهي به بوشهر، جلد اول ، تابستان  1369،  جلد اول ، ص39-61 ) .

خاك شناسي:

اغلب اراضي بوشهر از خاكهاي شني و اكثراً شور و قليايي با درجه PH زياد تشكيل شده كه جهت كشت مناسب نمي باشد .

قديمي ترين تشكيلات منطقه متعلق به دروان اول زمين شناسي بوده كه شامل تشكيلات گچي و نمكي است. تشكيلات اخير عموماً در شور كردن آبهاي سطحي منطقه موثر مي باشد. با توجه به اين مسئله قسمت اعظم اراضي منطقه بوشهر قابل كشت نمي باشد. اراضي قابل كشت به صورت پراكنده و بيشتر به صورت نوارهاي باريك در دامنه رشته كوههاي منطقه مي باشد. به علت وجود مواد گچي و نمكي در بستر رودخانه هاي جاري در منطقه، آب اغلب آنها حين عبور از بستر شور و غير قابل استفاده مي گردد(شهر وبرنامه (مهندسين مشاور) "الف" :  طرح جامع و تفصيلي بوشهر ، مرحله اول : طرح جامعه ، تهران ، وزارت مسكن و شهرسازي اداره كل مسكن و شهرسازي بوشهر ،1362 ، ص5 ) .

زمين لرزه:

مطالعات سازمان زمين شناسي كشور نشان مي دهد كه منطقه بوشهر در طي ادوار گذشته، كمتر از زمين لرزه خسارت ديده است. در قرن بيستم زمين لرزه هايي با حداكثر 5 درجه مركالي در منطقه به وقوع پيوسته است . بيشترين زمين لرزه در جنوبي ترين قسمت استان بوشهر با 9 درجه مركالي و در سال 1925 ميلادي اتفاق افتاده است . (شهروبرنامه(مهندسين مشاور)"الف": پيشين،ص 6 ) .

آبها:

آبهاي استان بوشهر به دو قسمت آبهاي زيرزميني و آبهاي سطحي تقسيم مي شود. آبهاي سطحي شامل خليج فارس و رودخانه ها مي شود و آبهاي زيرزميني از چشمه ها و قنات ها تشكيل شده است. در زير شرح كوتاهي پيرامون هر كدام داده مي شود:

آبهاي آزاد:

سراسر مرز غربي و قسمتي از مرز جنوبي استان بوشهر در كنار خليج فارس قرار گرفته است. وجود خليج در كنار منطقه، در كيفيت آب و هوا و وضع آبهاي زيرزمين تاثير مي گذارد .

رودخانه:

مهمترين رودخانه هاي دائمي بوشهر عبارتند از:

1-رودخانه مند كه از سلسله كوههاي زاگرس سرچشمه گرفته و به خليج فارس مي ريزد، 2- رودخانه حله كه از به هم پيوستن رودخانه هاي دالكي و شاپور تشكيل مي شود، 3- رودخانه اهرم كه از ارتفاعات كلمه و فارياب و خائیز سرچشمه مي گيرد، 4- رودخانه شور كه از ارتفاعات گچ ترش و كلاه فرنگي سرچشمه مي گيرد .

كليه رودخانه هاي منطقه به خليج فارس منتهی می شوند.

چشمه ها:

در استان بوشهر انواع مختلفي از چشمه ها وجود دارد كه مهمترين آنها عبارتند از: چشمه گوگردي، چشمه هاي آب گرم، چشمه هاي آب شيرين و چشمه هاي فارياب .

قنات ها:

تنها نمونه هاي قنات استان بوشهر در جزيره خارك قرار دارد .

تاريخچه و سيرتحول شهر بوشهر:

به منظور شناخت پيشينه تاريخي شهر بوشهر و دستيابي به آگاهي هايي در مورد سابقه شهرنشيني و شهرسازي منطقه بوشهر، انجام مطالعات تاريخي ضروري به نظر مي رسد. شهرنشيني و شهرسازي در منطقه بوشهر سابقه اي طولاني داشته و در طول تاريخ، فراز و نشيب هاي بسياري را پشت سر نهاده است. به جهت دستيابي به شناختي هر چند مختصر در اين مورد، اين روند به تفكيك دوره هاي مختلف تاريخي و با استفاده از منابع موجود در دسترس مورد بررسي قرار گرفته است . (احمدي ريشهري، عبدالحسين: سنگستان جلد 1و2، انتشارات نوبر شيراز 1380(چاپ اول))

سابقه شهرنشيني منطقه بوشهر در باستان:

بوشهر قديم:

محدوده بوشهر قديم، تا پيش از بناي آن به دستور نادرشاه افشار ، را مي توان به دو منطقه باستاني «ري شهر» و «بي شهر» تقسيم كرد و بنا بر دلايلي چند «بي شهر» را محرف بوشهر و «ري شهر» را شكل تحريف شده «روشهر» دانست. گواه نزديك در تاييد اين مدعا استناد به قراين و شواهد موجود (در گويش مردم بوشهر) در تلفظ كلمات و واژگان است.

هر دو نام مذكور در اصل «رو شهر» و «بوشهر» تلفظ مي شده است يعني ري شهر در اصل روشهر و بي شهر، بوشهر بوده است.

پيداست كه اين دو هر كدام از دو جزء جداگانه (رو+شهر- بو+شهر) تركيب يافته و واژه «شهر» در هر دو، يك مفهوم مشترك دارد. مولف برهان قاطع، از كلمه «شهر» به نام «شارد» ياد شده است و آن را علاوه بر شهر(در مفهوم مدينه، بلد) به معني «بناي بلند و عمارت عالي»

ميدانند . زنده ياد محمدجواد مشكور «بوخت اردشير» را نام قديم شهر بوشهر دانسته و مي نويسد :... «بوخت اردشير» به معني نجات يافته اردشير است. بوختن به معني نجات يافتن است و چون اردشير در آنجا از مرگ نجات يافته است آنجا را «بوخت اردشير» نام نهاد و بعضي آن را شهر بوشهر دانسته اند(احمدي ريشهري، عبدالحسين: سنگستان جلد 1و2، انتشارات نوبر شيراز 1380(چاپ اول))

البته مي توان از روي قرينه «شهر» در دو تركيب مزبور و هم از نظر موقعيت جغرافيايي هر دو ناحيه، معاني زير را براي «رو» و «بو» در نظر گرفت:

1.       «رو» به معني سرزمين شمالي يا شمال، و يا ناحيه بالايي.

2.       «بو» به معني آبادي جنوبي، يا جنوب، يا پاييني.

كلمه بوشهر تغيير يافته واژه «برخت اردشير» است كه در كارنامه اردشير بابكان آمده است. اعراب آن «البوشهر» گفته اند كه خلاصه آن ابوشهر است. تمدن اوليه در منطقه بوشهر متعلق به ريشهر است كه در 12 كيلومتري شهر فعلي قرار دارد. تاريخ پيدايش ريشهر به 3 تا 4 هزار سال پيش مي رسد . (حميدي، سيدجعفر: فرهنگ واژه هاي شهر بوشهر و اعلام استان بوشهر، منتشر شده است)

اسناد به دست آمده از تپه هاي «تل پي تل» در ريشهر نشان مي دهد كه اين شهر از هزاره دوم پيش از ميلاد و شايد قبل از آن شهري آباد بوده و يكي از مراكز مهم امپراطوري عيلام(انشان سوسونكا) را تشكيل مي داده است. از آجرنوشته هاي بدست آمده عيلامي معلوم شده كه اين شهر در ابتدا دهكده اي بنام «ليان» بوده است. ظاهراً اين شهر(ليان باستاني) از هزاره سوم و احتمالاً پيش از آن تاريخ، به سبب موقعيت خاص جغرافيايي خود يكي از حلقه هاي ارتباطي تمدن هاي شرق و غرب دنياي قديم بوده است. چه مرزهاي جنوبي به واسطه محدود بودن به دريا و ساير شرايط جغرافيايي آن، به ساكنان فلات هند و دره رودخانه سند اجازه مي داد كه از آبهاي ساحلي براي ارتباط خود با تمدنهاي فلات ايران و دشت بين النهرين استفاده كنند. در واقع اين مسير تنها معبر سهل و آساني بوده كه كوه پايه هاي داخلي فلات ايران را از سواحل خليج فارس و درياي عمان به شبه قاره هند مرتبط مي ساخت . (وزارت آموزش و پرورش: جغرافياي استان بوشهر، تهران، شركت چاپ و نشر ايرانا، 1369،ص16) .

هم اكنون خرابه هاي ديوارباستاني ريشهر به مساحت صد و ده هزار متر مربع در جنوب محله ريشهر امروز در جنوب شرقي محله خواجه ها قرار گرفته است.(حميدي، سيدجعفر، بوشهر بندري با دوهزار سال زندگي: در وزيركشان(مجموعه مقالات نويسنده)، تهران، موسسه انتشاراتي و آموزش نسل دانش، 1369، ص 270-279 ، ص 272).

ويرانه هاي ريشهر كه مربوط به عهد عيلام(هزاره سوم تا قسمتي از هزاره اول پيش از ميلاد)، شامل بقاياي دژ وسيع و ابنيه عهد عيلام و ظروف سفالي رنگين از عهد، كالكوليتيك، و اشيا مفرغي عهد «برنز قديم» و آثار مختلف ديگر آن عهد مي شود. (افشار سيستاني، ايرج: نگاهي به بوشهر، جلد اول، تهران، موسسه انتشاراتي و آموزش نسل دانش، تابستان 1369، چاپ اول، ص209)

سابقه شهرنشيني بوشهر در دوره سلوكيان:

ظاهراً چنين برمي آيد كه جاي گيرندگان اوليه ريشهر متحملاً از جنگ زدگان عيلامي و در دوره اي باشد كه عيلام به تصرف پادشاه نينوا درآمد. با توجه به توضيحاتي كه از وحشيگري شاه آشور شده است، ناگريز بايد اهالي آنجا راه فرار را در پيش گرفته و در نقاط دورتر اقامت گزيده باشند. احتمالاً ريشهر نيز يكي از مناطقي بوده است كه عده اي جنگزده عيلامي در آنجا پناه گرفته و ديگر لزومي به بازگشت خود نديده اند. از وضعيت ريشهر در دوره هاي بعد از عيلامي اطلاعي در دست نيست. تنها به اين نكته اشاره شده كه اين شهر از دوره هخامنشي تا ساساني از مناطق مهم بندري و دريانوردي به شمار مي رفته است. به گفته گيرشمن،  بوشهر كنوني در عصر سلوكيان احداث گرديده است. وي مي گويد: سلوكيان كمتر از نه شهر در ساحل خليج فارس بنا نكردند و از آن جمله است: انطاكيه، پارس، بوشهر امروز كه جانشين شهر كهن عيلامي(شهر ليان) گرديد... به نظر مي رسد شهري كه در دوره سلوكيان بنا نهاده شده هسته اوليه شهر بوشهر امروزي است .  (افشار سيستاني، پيشين، جلد دوم، ص34)

بوشهر در دوره افشاریه:

لیان یا بوشهر فعلی در زمان طرح نقشه جدید بوشهر از اهمیت چندانی برخوردار نبوده است .چنانچه وادالا در کتاب خلیج فارس در عصر استعماری می نویسد که بوشهر تا اواسط قرن 18روستای کوچکی بوده که صیادان تازی در انتهای شبه جزیره بی آب و علف زندگی می کردند(وادالا:پیشین)به تدریج با اهمیت یافتن بوشهر از اعتبار ریشهر نیز کاسته شد به طوری که در ساختن بوشهر در زمان نادرشاه از مصالح ریشهر استفاده گردید . در سال 1146ه.ق.نادر شاه افشار به سبب علاقه بسیاری که به ایجاد پایگاه نیروی دریایی در جنوب داشت دستور کشیدن نقشه بوشهر و ساخت آن را داد. ناصرخان ابومهیری ال مذکور،  دریا سالار نادر شاه به تنظیم و تدوین نقشه شهر بوشهر ماموریت یافت .(حمیری ،بوشهربندری بادوهار زندگی :در وزیر کشان )وی در جانب جنوبی شهر یعنی فاصله بین دو دریا حصاری کشید که طرف باز شهر را احاطه کرد .دیوار شهر دارای 2دروازه و چهار برج بود. در قسمت شرقی دیوار ساختمان چهار برج یا برج بحری قرار داشت که محل دارالحکومه بوشهر بود با طراحی شهر بوشهر در این سال ابادی ریشهر به بندر بوشهر منتقل شد(حمیری.ب،پیشین).واز این پس بوشهر به صورت یکی از بنادر مهم خلیج فارس درآمد . این شهر در ابتدای احداث نام نادریه را به خود گرفت و پس از مرگ نادر دوباره بوشهر خوانده شد .

بوشهر در دوره زندیه:

در زمان کریم خان زند بوشهر اهمیت یافته و رقیب قدرتمندی برای بصره در عراق شد. این بندر از مراکز عمده تجارت خلیج فارس به شمار می آمد و تجار بوشهر قسمت عمده ای از تجارت خلیج فارس را به عهده داشتند از جمله نشانه های رونق تجارت در بوشهر اخذ اجازه چاپ و نشر اسکناس رایج در بوشهر توسط حاج محمد شفیع بود که تا افتتاح شعبه بانک شاهنشاهی ایران در بوشهر این امتیاز در دست وی بود.(اشاره سیستانی:پیشین،جلد دوم،ص805.)

بندر بوشهر در سال 1762م (1140ه.ش.)مورد توجه  کمپانی هند شرقی قرار گرفت به دنبال ان انگلیسی ها موافقت تجارت آزادانه در خلیج فارس را از کریم خان زند گرفتند.قرار تاسیس تجارتخانه انگلیسی در بوشهر نیز بین شیخ سعدان حاکم بوشهر و ویلیام پرایس نماینده دولت انگلیس به امضا رسید و کمپانی هند شرقی در سال 1764م.در بوشهر تاسیس شد از این تاریخ به بعد رونق تجارت کمپانی هند شرقی عامل اقتصادی تعیین کننده ای در رشد و ادامه حیات بندر بوشهر بود . .(اشاره سیستانی:پیشین،جلد دوم،ص805.)

بوشهر در دوره قاجاریه:

در اواخر قرن 18تجارت در خلیج فارس از رونق افتاد.کمپانی هند شرقی به دلیل مواجه شدن با ضرر و زیان، تعطیل و به جای آن نمایندگی سیاسی انگلیس تاسیس شد.در این دوره بوشهر دو بار به اشغال انگلیسی ها درآمد، یکبار در سال 1857م.(1273ه.ق.)و بار دیگر در سال 1915م.(1333ه.ق.)در طی این مدت مرکز تلگراف بانک انگلیس و سایر تاسیسات توسط آنها در بوشهر ایجاد شد غیر از انگلیسی ها سایر کشورهای اروپایی نیز کنسولگری و تشکیلاتی برای خود در بوشهر داشتند. تاریخ تاسیس موسسات خارجی در بوشهر از این قرار است کنسولگری فرانسه در بوشهر در سال 1889م.کنسولگری روس در سال 1901م.نایب کنسولگری آلمان در سال 1897م.ورود مستشاران بلژیکی برای اداره گمرک در سال 1900م.کنسولگری ایتالیا در سال 1904م.به علاوه نمایندگان بازرگانی و سیاسی کشورهای نروژ،  پرتقال،  هلند،  ترکیه ، عثمانی و   تاسیسات و تشکیلاتی برای خود داشتند. همچنین تجارتخانه انگلیسی،  ارمنی ، روسی،  هندی و ایرانی مشغول فعالیتهای مهمی در بوشهر بودند آمریکاییان نیز در بوشهر فعالیت مختصر بازرگانی داشته و مبلغان مذهبی فرانسوی و انگلیسی نیزدر بوشهر فعالیت می کردند(حمیری ،بوشهر بندری دو هار سال زندگی :در وزیر کشان ص 4-283).

بندر بوشهر در دوره قاجار از چهار محله شنبدی ، بهبانی ، کوتی و دهدشتی تشکیل می شد ، که موسسان آنها عمدتا تجار مهاجر (مانند بهبهانی و شنبدی و کازرونی )و با شخصیتهای سیاسی (شیخ سعدان )بودند سایر عناصر مهم شهری موجود در شهر عبارت بودند از داراالحکومه کنسولگری بازار و مساجد در سال 1246 ه ش (1867م) بوشهر 18000جمعیت داشت،  دیوار شهر حدود سال 1234ه ش برداشته شده و بیرون حصار مسجد دوانیها در سال 1258ه ش و ساختمان مدرسه سعادت در سال 1277ه ش شکل گرفت. ساختمان گمرک نیز در سال 1280ه ش (1901م) توسط بلژیکی ها ساخته شد و تشکیلات اولیه گمرک به این بنا انتقال یافت.

(حمیری ،بوشهر بندری دو هار سال زندگی :در وزیر کشان ص 4-283)

بوشهر بعد از دوره قاجار تاکنون:

بندر بوشهر تا سال های اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی مهمترین بندر خلیج فارس بود،  وجود کنسولگری دولتهای مختلف و تجارتخانه های بسیار و نیز حجم بالای تجارت خارجی حکایت از اهمیت و اعتبار سیاسی_اقتصادی این شهر در دوران خود دارد،  به تدریج با ظهور تحولات اقتصادی و سیاسی چه در سطح بین المللی و چه در سطح کشوری بوشهر اعتبار سیاسی و اقتصادی خود را در صحنه اقتصادی کشور از دست داد با کشف نفت در خوزستان (سال 1287ه ق)و کشیده شدن راه آهن سراسری و همچنین رونق یافتن شهرهای آبادان خرمشهر،  نقش بوشهر تضعیف شد. این امر در کاهش اقدامات عمرانی در این شهر تاثیر قابل ملاحظه ای گذاشت .

از سال 1340 به بعد با توجه به دولت به بوشهر و سرمایه گذاری در بخشهای نظامی (نیروی هوایی و دریایی)احداث بندرگاه در سال 1345-به دلیل افزایش نسبی حجم تجارت خارجی در سطح مملکت و همچنین ایجاد مرکز انرژی اتمی در دهه پنجاه این شهر رونق تازه یاقته وتوسعه و گسترش یافت در این دوره همانطور که در بررسی تحولات کالبدی به بافت کهن و عدم تهیه طرح های اجرایی مربوط به آن باعث فرسودگی و خرابی بیشتر آن شد در دهه شصت وهفتاد با آغاز جنگ تحمیلی و تهاجم نیروهای متجاوز عراق به تاسیسات خرمشهر،  آبادان و بندر امام ضرورت توسعه دیگر بنادر خلیج فارس و دریای عمان احساس شد،  در این میان پوشهر نیز دوباره مورد توجه قرار گرفت و اقدامات عمرانی قابل توجهی در شهر انجام گرفت .

سیر تحول بافت قدیم بوشهر:

1-بافت قدیم تا سال 1335

2-بافت قدیم تا سال 1343

3-بافت قدیم تا سال 1356

4-بافت قدیم تا سال 1362

5-بافت قدیم تا سال 1372

مقدمه:

بندر بوشهر از زمان پایه گذاری نخستین سنگ بنای آن تا کنون تحولات بسیاری را پشت سر گذاشته است،  زمانی از هسته ای کوچک به بزرگ تبدیل شده و زمانی تخریب ها و تغییرات کالبدی از وسعتش کاسته و چهره اش را تغییر داده اند در قسمت مطالعات تاریخی روند رشد و ادامه حیات شهر در دوران های مختلف تاریخی تا اواخر دوره قاجار بررسی شد ، عمده ترین تغییر و تحولات کالبدی در دهه های اخیر اتفاق افتاده است به همین دلیل در این قسمت سعی خواهد شد تا تغییر و تحولات کالبدی بافت قدیم از شروع دوران پهلوی تا زمان طرح  بررسی شود.

1-بافت قدیم تا سال 1335:

بافت قدیم بوشهر که در طی سالهای متمادی شکل گرفته و توسعه یافته بود اولین تغییر شکل کالبدی را در اوایل دوره پهلوی پذیرا میشود ،  در اولین مرحله از مداخلات کالبدی در بافت قدیم بوشهر  ، حصار شهر بهمراه برج ها و دروازه های آن خراب میشود به تدریج به جای دروازه قدیمی شهر  ، میدان انقلاب و بجای شهر  ، خیابان لیان (شرقی-غربی) احداث می شود در عکس هوایی سال 1335خیابان لیان در جنوب بافت قدیم مشخص است ،  خیابانهای سعادت  ، شهدا ،  نواب صفوی ،  نادر ودانش آموز فعلی نیز در اواخر دوره قاجار و بعد از آن شکل می گیرند  ، مدرسه سعادت ،  مسجد امام حسن عسکری و کاروانسرای حاج ريِیس از جمله بناهای قدیمی باقیمانده بیرون حصار شهر در زمان قاجار هستند . (پروژه طرح بهسازی ونوسازی بافت قدیم بوشهر اداره کل مسکن و شهر سازی استان )

2-بافت قدیم تا سال 1343

دومین مرحله تغییر و تحولات شهر از سال 1335تا1343قابل بررسی است ،  بامقایسه عکسهای هوایی سالهای 1335و1343می توان به تغییر و تحولات انجام شده در بافت قدیم و پیرامون آن پی برد تا سال 1343شهر در سمت جنوب شرقی رشد کرده و در قسمتهای جنوب غربی رشد قابل ملاحظه ای نداشته است  ، تنها در اراضی غرب مسجد امام حسن  که طبق عکس هوایی سال 1343زمین بایر بوده ساختمان بیمارستان فاطمه الزهرا احداث میشود ،  تنها اقدام قابل توجه در بافت قدیم بوشهر تا سال 1343 احداث خیابان انقلاب (ششم بهمن قدیم) بوده که بافت را به دو قسمت شرقی و غربی تقسیم کرده و ارتباط سواره بین شمال وجنوب بافت را برقرار ساخته تا سال 1343ادارات متعددی چون اوقاف  ، بهداری ،  دارایی  ، نظام وظیفه ،  ثبت اسناد ،  وزارت اقتصاد ،  سازمان بنادر و کشتیرانی و دبستان گلستان در محدوده بافت قدیم (در قسمت شمال خیابان لیان) و اداراتی مثل شهربانی ،  بانک ملی  ، دبستان 13آبان (چهارم آبان قدیم) نیز در حد فلاصل بین خیابان لیان و خیابان شهدا (کریم خان زند سابق) قرار داشته اند . (پروژه طرح بهسازی ونوسازی بافت قدیم بوشهر اداره کل مسکن و  سازی استان)

شهرسازی:

3- بافت قدیم تا سال1356

با مقایسه عکسهایی هوایی سالهای 1343- 1352- 1356 و برداشتها و اطلاعات محلی  مشخص شد که در محدوده زمانی 1343 تا 1356 تغییر و تحولات قابل توجهی در بافت قدیم اتفاق افتاده است . بازار میوه فروشها  ، ماهی فروشها  ، بازار صفا و سایر مناطق تجاری همجوار ان در این محدوده زمانی شکل امروزی خود را پیدا می کند . در دو لبه خیابان های انقلاب  ، لیان- نواب صفوی  ، نادر  ، میدان انقلاب و دور تا دور ان و خیابان شهدا ،  ساخت و سازها جدید صورت گرفته و ظاهرا در شهر سازی جدید مثل هتل و مسافر خانه ،  بانک ،  پاساژ ،  مغازه  ، بوتیک و ... احداث می شود.

در نواحی جنوب بافت قدیم نیز به تدریج ساختمان ها و تاسیسات جدید

 ساخته شده و نواحی مسکونی جدید شکل گرفته اند. در همین محدوده

زمانی است که گرایش ادارات به طرف استقرار در نواحی نو ساز پدیدار شد.

 ساکنین متمکن بافت قدیم نیز در پی تمایل به سکونت در قسمتهای نوساز

 به تدریج بافت را ترک کرده و به این مناطق روی آوردند. به موازات این

جریان مهاجرین فرصتی از بافت قدیم مهاجرین جدید در بافت قدیم جایگزین شدند. این مهاجرین را اغلب افرادی از مهاجرین در کار روستائیان و خانواده های فقیر کارگران و ... تشکیل می دادند.

در محدوده زمانی 1343 تا 1356 یعنی در سال 1354 است که اولین طرح جامع شهر بوشهر نیز تهیه شده و اجرای ان خود عاملی است در جهت دامن زدن به سیر تمایل ساکنین به سوی مظاهر شهر نشینی و شهرسازی جدید.

در این محدوده زمانی  ، یکی از شدیدترین ضربه ها بر پیکر بافت فرود آمد. در سال 1345 در پی تصمیم مسئولین مبنی بر ایجاد بندرگاه در حاشیه شرقی بافت قدیم بندر بوشهر قسمتهایی از بافت که نواحی مسکونی و بازار ساحلی را نیز شامل می شد تخریب و به محل ایجاد تاسیسات بندر اختصاص یافت. در پی انجام این عملیات تخریب بخش حاشیه تجاری بندر گاه بصورت کامل از بین رفت. طول محوطه تخریب شده 800 متر و عرض ان 60 متر بوده است. این بخش از شهر که نزدیک به 3 قرن تجارت بوشهر را سامان می داده است شامل مجموعه ای از کاروانسراها ، تیمچه ها ، تجارتخانه ها ، دفاتر کشتیرانی ، انبارها ، مجموعه های تجاری و مسکونی بوده که با بازار اصلی شهر پیوند داشته است. (پروژه طرح بهسازی ونوسازی بافت قدیم بوشهر اداره کل مسکن و شهر سازی استان)

4- بافت قدیم تا سال 1362:

مرحله بعدی تغییر وتحولات بافت قدیم بندر بوشهر در محدوده زمانی 1356 تا 1363 اتفاق افتاده . در این محدوده زمانی که به تدریج با گرایش مردم به ساخت وسازهای جدید ساختمانهای قدیمی بسیار تخریب شدند و بجای  آن ساختمانهای جدید و ناهماهنگ که با معماری بافت قدیم ساخته شد ، در این سالها نوسازی حاشیه خیابانهای واقع در محدوده بافت ادامه یافت و از سوی دیگر وقوع جنگ تحمیلی عاملی مهم در هجوم مهاجرین فقیر و بی سرپناه به بافت قدیم بود ،  بهای پایین اجاره و پایین بودن سطح زندگی و تطابق بیشتر محیط با محل زندگی قبلی مهاجرین باعث اسکان مهاجرین جنگی در ساختمانها و خانه های بافت قدیم شد .ساختمان های با ارزش بسیاری چون مجموعه مسکونی حاج رییس   ، منزل طبیب و مجموعه ساختمانی کنسولگری انگلیس  ،  مامن مهاجرین شده و به سرعت رو به فرسودگی رفت علاوه بر مهاجرین جنگ زده  ،  مهاجرین سایر نقاط منطقه و کشور به همراه مهاجرین افغانی ،  در بافت ساکن شدند بتدریج بر تعداد ساکنین غیر بومی بافت افزوده شد بطوری که درسال1362 تنها نیمی از ساکنین بافت متولد بوشهر بوده و مدت اقامت آنها در بافت نیز کم بوده.بقیه ساکنین را نیز مهاجرین غیر بومی

 تشکیل میدادند .در همین محدوده زمانی یعنی بین سالهای 1360تا 1362 است که شهرداری نسبت به تخریب قسمتی از بازار قدیم (بازار آهنگرها )اقدام کرد .در پی انجام این عمل، قسمتی از با ارزش ترین ساختمانهای بافت از بین  رفته  ، ارتباط فضایی بافت بهم خورده وسازمان فضایی بازار دچار از هم گسیختگی شد بدین ترتیب قسمت فعال و نیمه فعال بازار از قسمت متروک و غیر فعال آن جدا شده و زمینه برای فرسودگی و خرابی بیشتر قسمت مذکور فراهم گردید . (پروژه طرح بهسازی ونوسازی بافت قدیم بوشهر اداره کل مسکن و شهر سازی استان)

5-بافت قدیم تاسال 1372:

در طی سالهای 1362 تا 1372 تعداد دیگری از بناهای واقع در امتداد مسیر بازار آهنگرها تخریب شده و مسیر بازار تخریب شده بصورت خیاباتی به خیابان انقلاب  متصل شد.

در همین محدوده زمانی طرح ایجاد معبر شیخ سعدون (کوتی) نیز به مرحله اجرا گذاشته شد .در این طرح از مسجد شیخ سعدون به طرف شمال محله کوتی معبری میبایست ایجاد شود .تعدادی از ساختمانهای واقع در طرح تخریب شده و قسمتهای باز شده معبر بدنه سازی شدند .به دنبال فرسودگی و تخریب بناهای قدیمی در مقاطع قبل در این محدوده زمانی نیز همچنان تخریب بناهای قدیمی و نوسازی آنها ادامه یافت. در حد فاصل خیابانهای لیان و شهدا و بدنه خیابانهای انقلاب و لیان این تغییرات سرعت بیشتری داشته اند .در این محدوده  زمانی یعنی از سال 1363 به بعد طرح توسعه بندر به اجرا گذاشته شد . با اجرای این طرح قسمت وسیعی از حاشیه شرقی بافت که تعدادی از با ارزش ترین بناها و مجموعه های مسکونی را در خود داشت تخریب و به محوطه بندر اضافه شد این تخریب قسمتهایی را از محلات شنبدی  ، دهدشتی و بهبهانی را در بر می گرفت.به دنبال بهم ریختن سازمان فضایی محله ها ،  بافت پس از ایجاد خیابان انقلاب این روند شدت بیشتری پیدا کرد . (پروژه طرح بهسازی ونوسازی بافت قدیم بوشهر اداره کل مسکن و شهر سازی استان)

6-بافت قدیم تا سال 1382: با جدا شدن حاشیه شرقی بافت توسط بندر وتبدیل قسمتی از بازار قدیم (آهنگران) به خیابان اهنگران روند تخریب این بخش از بافت شدت بیشتری پیدا کرده و در این جداره درصد قطعات مخروبه وبایر تبدیل به پهنه عریضی  در جوار خیابان گمرک شده است .این مناطق مخروبه به اضافه سر ریز فاضلاب خانه ها به داخل جوی های داخل گذر ،  سطح بهداشت محیط را به شدت تنزل داده و به تدریج مطلوبیت فضا را از بین برده است. در این مدت پروژه های محدودی برای بافت قدیم شروع شدند که اغلب آنها به مرحله تصویب نرسیدند .در پروژه طرح تفضیلی بافت قدیم تعریض های تحمیل شده به بافت در بهترین شرایط تنها بعد ترافیکی را مدنظر داشته و بدون در نظر گرفتن فرهنگ و اقلیم منطقه گذرهای فعال و سر زنده ای ایجاد ننموده است .

در حال حاضر گذر کوتی (محور شمالی-جنوبی) در دست احداث و نوسازی نهایی میباشد از اقدامات مهم در این دوره انتقال چند ارگان مرتبط بافت (میراث فرهنگی و سازمان ایران شناسی )و مرمت تعدادی تک بنا توسط اداره میراث فرهنگی بوشهر را میتوان ذکر نمود ولی در کل میتوان چنین استنباط کرد که این اقدامات جهت تزریق حیاط به داخل بافت کافی نبوده است ساخت و سازهای جدید به صورت محدودوپراکنده اغلب در حاشیه بافت و بدون رعایت الگوی هویت دهنده بافت انجام گرفته است که سیمای شهری بافت را به ویژه در جداره خیابانها ناهنجارتر نموده است .میتوان چنین استنباط نمود که روند فعلی در جهت تزریق امکانات جدید (همچون نوسازیها واحداث گذرهاو خیابانهای جدید در دل بافت )تهدید جدی در جهت از از بین رفتن هرچه سریعتر هویت و ارزشهای تاریخی بافت به حساب می آید و مسائل آلودگی های محیطی نیز به این مسئله کمک زیادی نموده است . (پروژه طرح بهسازی ونوسازی بافت قدیم بوشهر اداره کل مسکن و شهر سازی استان)

محلات مسکونی:

قبل از ایجاد تأسیسات نظامی در محل فعلی بندر بوشهر توسط نادر شاه افشاردهکده کوچک در این قسمت وجود داشته است با ایجاد پایگاه دریایی و اسکله نیاز به مساکن و ساختمان های جدیدی پیدا شد و به تدریج شهر گسترش یافته و به چهار محله بزرگ تبدیل شد ،  عبارت بودند از بهبهانی ، شنبدی، دهدشتی وکوتی .جهت گسترش خانه ها ومحلات مسکونی بافت قدیم از سمت شرق به طرف غرب بوده است .هر محله دارای یک مرکزمحله بوده که تاحدودی بامراکزمحلات سایرشهرهای قدیم ایران تفاوت داشته بدین صورت که مرکزهرمحله رایک مسجدوفضاهای عزاداری متعلق به آن تشکیل میدادند که بیشتر فعالیتهای اجتماعی وانسانی در آن انجام می گرفته که این ویژگی را اکنون نیز میتوان در مراکز محلات دید هرمحله دارای تجهیزات مربوط به خودمثل حمام ، مسجد ، حسینیه ، زینبیه ، قبرستان و....بوده است هرمحله به تعدادی بلوک تقسیم میشده وهر بلوک از یک یاچند واحدمسکونی تشکیل میشده است.بر خلاف محلات که بیشتر دارای مرزهای اجتماعی هستند بلوکها دارای حدود تعریف شده بوده وتوسط معابراحاطه شدند. نظام محله ای هنوز بسیاری ازویژگیهای خودراحفظ کرده وعلیرغم دوتکه شدن بافت توسط خیابان انقلاب هنوز احساس تعلقات محله ای بویژه در هنگام برگزاری مراسم عزاداری مشهود است . در کتاب سرزمینهای شمالی خلیج فارس بندرعباس،سریرالسطنه:سرزمین شمالی خلیج فارس،تهران) مطالبی در موردچهار محله واقع دربافت قدیم آمده که به شرح زیر است:بوشهرراچهارمحله معتبر است محلات صغیره چون محله یهودیها و محله کازرونی وغیره شامل میشوند :محله بهبهانی ، حدود آن محله از طرف مشرق وسمت شمال به دریا می پیوندد و ازطرف قبله به حمام قبری واز جانب جنوب به محله شنبدی وکوچه یهودیها میرسدآن محله راپنج مسجداست معروف به مسجد غریب ، مسجد کوفه ، مسجد دشتی ،  مسجد قبری ، مسجد حاج باباحاجی  ، گرمابه آن محله شامل سه حمام است : حمام زنان ، حمام خان حمام قبری ،  گرمابه اخیره را هیچ موقع مردان نروند وخاصه زنان است آن محله را قدمگاهی است معروف به خواجه خضر.خانه های آن محله سیصدوشصت باب ودکاکین آن محله پانزده باب وچراغ اداره بلدیه که کوچه ها در آن محله هر شب روشن می شود پنجاه عدد است اسامی اعیان آن محله در سال هزار و سیصد و سی :سلیمان میرزا رئیس مالیه-خانواده علم الهدی ، حاج غلامعلی تاجر بهبهانی ، حاج باقر اعلی ، حاج یحیی معروف به باباحاجی ، حاجی میرزاغلامحسین تاجر کازرونی-حاج ابوالقاسم تاجر شیرازی معروف به گنگوگر ، حاج عبدالملک تاجر بهبهانی معروف به روغنی ، آقا محمد دهدشتی ، حاج محمد صالح معروف به خلاصه ، سید طاهر تراز ، سید حسین رئیس بلدیه ، حاج اکبر بزاز ، اداره روزنامه مظفری-آقا محمود تاجر کازرونی.

محله کوتی ، عمارت کنسولگری انگلیس ها را در بوشهر کوتی گویند.اول عمارتی که در آن محله بنا شده آن عمارت بوده و محله هم بدان نقطه منسوب داشته ،  کوتی گفته اند.حدود آن از طرف شمال به کوچه یهودیها وسمت مشرق به کوچه میرزا سلیمان و از جانب مغرب به سرباز خانه و از قبله به دریا می پیوند.آن محله را سه مسجد است:مسجد فیل,شیخ سعدون,مسجدسنی ها و در آن محله یک گرمابه است معروف به حمام دلگشا و دوقدمگاه معروف به مقام علی و پسر زید.خانه های آن محله چهارصدوچهل باب شود ویازده باب دکان از کماچ فروش وبقال وخیاط در آن محله است وچراغهای اداره بلدیه سی عدد شود که هر شب در کوچه ها روشن کنند.

اسامی اعیان محله:سید عبدالرضا حافظ الصحه ، خانواده حاج طاهر ، خانواده حاج صفر ، آقا ابوالقاسم پسر حاج محمد حسن- تاجر برازجانی ، ناخدا ابراهیم کاپتان پرسپولیس ، حاج ابوالحسن کلانتر ، عبدالرضاخان وعبدالرسول خان پسران حاج بشیر خان ، های کی پسر مکر دیج از تجار ارامنه ، اداره کنسولگری انگلیس ها ، طبیب کنسولگری فرانسه ، وکالت تجارتخانه روس-اندروس انجینیر پرسپولیس ، پسران یعقوب تاجر ، اسما ساطور مغازه چی اند و  منشی گمرکی.

محله شنبدی ، آن را محله خشوی هم گویند.حدود ان محله مشرق به دریا وشمال به مسجد قبری و از جانب جنوب به کوچه کاظمی وبه دروازه و از طرف قبله به خانه حاج حسین خشوی و براحه کازرانی می پیوند.مساجد ان محله چهارتا است:مسجد نور، مسجد ملک ومسجد قصابها ومسجد جمعه ویک کلیسا است.و در آن محله کلیسای معروف به ارامنه و مقبره نصارا هم  در همان کلیسا است. ودر آن محله پنچ حسینیه است معروف به سکونچه , براحه میر عبد براحه کازرونی , براحه شیخ ضیف الله , مجلسی امام جمعه , در محله بهبهانی هم حسینیه است معروف به براحه سیدعبدالرضا و طاق سید نعمت الله.دیگر در آن محله دو گرمابه است:حمام حاج محمد جعفرصفر و حمام شیخ حسین ویک قدمگاه در ان محله هنوز باقی است .وچراغهای اداره بلدیه به بیست وچهارباب شود. اسامی اعیان محله:حاج عبدالرسول رئیس التجار ، حاج سیدمحمدرضاتاجرکازرونی ، خانواده امام جمعه  ، ملاحسین جدی الاسلام ، تکران ملکم  ، آقااحمدشاه ، حسام السادات ، سدیدالسلطنه مولف این کتاب ، خانواده صدرالاسلام ، سید محمدعلی مجتهد ، شیخ محمدعلی مقدم گمرکی ، سروش الملک ، حاج ملااحمدخان صاحب ، شیخ الحکما .محله دهدشتی- یهودی رادومحله استیکی درمحله دهدشتی است ودیگری میانه محله بهبهانی وکوتی واقع ومعبد یهود درمحله بهبهانی واقع میشود .حدود شمال این محله به بازار ومشرق به دریاوجنوب به دروازه ومغرب به کوچه علی عبید  منتهی میشود  ، مساجد وغیره:آن محله راچهار مسجد ویک حسینیه است :مسجد دهدشتی ، مسجد شیخ جابر که بعد از انهدام واصطبل شدن در همین اواخر حاج محمد حسین دهدشتی آن را قائم وبنا کرده ،  مسجد دوانی ها که تازه احداث شده ومخصوص سلسله شیخیه است مسجد نمکی ،  حسینیه پیرزن که از ابنیه جدیدآن مادر زارخضر خان تنگستانی است.در آن محله یک گرمابه است معروف به حمام نمکی خانه های آن محله سیصد باب شود و شصت باب دکان از آهنگر وبقال وقناد و خراط در آن محله است وچراغهای بلدیه پانزده عدد است اسامی اعیان :شیخ محمدعلی مجتهد بهبهانی ، حاج محمد حسین تاجر دهدشتی پسر حاج ابوالقاسم اصغر ، منصور دیوان ، حسام الرعایا ،  حاج آغامنشی کنسولگری روسها  ، جماعت دوانیها-خانواده حاج ابوالفضلعلی ،  خانواده چوک بهبهانی باشند در محلات مذکور چه در گذشته وچه در زمان حال اکثر زمینه ها به کاربری مسکونی تعلق داشته و بهمین سبب تراکم جمعیتی و فشردگی مساکن در آن مشاهده میشود .این فشردگی در قسمت های جنوبی بافت که منتهی به دروازه شهر میشده در شمال وهمچنین در غرب بافت بیشتر است .علت این مسئله را  میتوان این گونه بیان داشت که وجود تجار وطبقه بازاری وثروتمند در این قسمت از شهر وساکن شدن آنها درنزدیکی محل کار و دادوستد در وسعت خانه ها تأثیر داشته است.وجود زمینه های باز ونبودن محدودیت در ابتدای ایجاد هسته اولیه شهر نیز در بزرگی ابعاد مساکن بی تأثیر نبوده است.چنانچه این امر در نوار ساحلی بافت نیز مشاهده میشود .ساختمان های متعلق به ثروتمندان و افراد سرشناس بوده(مثل ساختمان طبیب ) و یا ساختمانهای اداری-حکومتی وسیاسی هستند(مثل عمارت امیریه وساختمان کنسولگری انگلیس) بتدریج با گسترش شهر در قسمت غربی از یکسو ،  افراد مهاجر در قسمتهای دورتر از ساحل ساکن ودارای بنیه مالی قوی نبوده اند واز سوی دیگر کمبود زمین در  داخل حصارشهر باعث فشردگی خانه ها و مساکن در قسمتهای غربی شده است.فضای خالی موجود در بافت نیز یا میدانچه ها هستند که از قبل وجود داشته اند ویا فضاهای بازی هستند که از تخریب خانه هاو تسطیح قبرستانها بوجود آمده اند در حال حاضر قسمتهایی از محلات دهدشتی  ، شنبدی وبهبهانی که در شرق بافت شهر واقع هستندتخریب وبه محدوده بندر اضافه شده است. (پروژه طرح بهسازی ونوسازی بافت قدیم بوشهر اداره کل مسکن و شهر سازی استان).

                       ایران ما جنوبشُ،مهمانوازانش